Openingstoespraak bij de tentoonstelling van Gaby Cleuren in het kasteel van Cortewalle, 13 december 2014, Gabriella Cleuren, 2014

Openingstoespraak bij de tentoonstelling van Gaby Cleuren in het kasteel van Cortewalle, 13 december 2014

Gabriella Cleuren

2014

Openingstoespraak bij de tentoonstelling van Gaby Cleuren in het kasteel van Cortewalle, 13 december 2014 van Prof.Dr.Bart Vandenabeele

 Dames en heren, van harte welkom op deze tentoonstelling van het werk van Gabriëlla Cleuren!

Toen ik nadacht over wat ik u vandaag ter inleiding zou vertellen, en ik mij ter voorbereiding de werken van Gaby voor de geest haalde, schoot me een beroemd citaat te binnen van de Griekse filosoof Herakleitos. Het luidt als volgt: ‘Oorlog is de vader van alles.’ Ik vind dat dit merkwaardige citaat goed past bij het werk van mevrouw Cleuren.

Oorlog, strijd, onlusten, aanslagen en opstanden – wij worden er dag in dag uit mee geconfronteerd. De meesten van ons hier aanwezig gelukkig niet rechtstreeks. Maar dagelijks zien we op het internet en op de televisie de meest vreselijke beelden van oorlogen, aanslagen en de ellende die ze met zich meebrengen.   

De nieuwslezer kondigt het telkens weer aan: hier en nu ziet u de ware gruwelen, de echte gebeurtenissen, de werkelijke toedracht, de feiten. “U kijkt toch ook?”, smeekt het nieuwsanker… Zelden hebben wij tijd om stil te staan bij die woorden die we ongeveer elke dag horen op radio en TV, en op het internet. Wij zijn zo gewend geworden aan die holle frasen die ons doen geloven dat wat wij via de media horen en zien de enige echte werkelijkheid is, de ware feitelijkheid, zodat wij ons als ‘trouwe kijkers’ – zoals dat heet – niet meer afvragen: hoezo, de ware werkelijkheid, hoezo het echte verloop van de oorlog ? Of het nu over het jarenlange conflict gaat tussen Israël en de Palestijnen, de zogenaamde oorlog tegen het terrorisme, de aanslagen in New York, Londen, Madrid of Bali, de kernramp in Fukushima, de herdenking van WO I; steeds opnieuw meldt het journaal: dit zijn de feiten.

Wat gebeurt er met andere woorden telkens opnieuw, in een eindeloze deining van journaalbeelden : wij – met zijn allen – worden geacht om ons te identificeren met de beelden die wij zien. Geen vragen, geen bedenkingen zijn op hun plaats – daar is immers, zo schrijft het Systeem voor, echt geen tijd voor.

Maar, dames en heren, wat voor ‘feiten’ doorgaat, zijn geen feiten maar beelden. Het computerscherm en de televisie bieden ons geen directe toegang tot de gruwelijke feiten. Ze bieden beelden van de werkelijkheid. Maar we beseffen het niet. Het beeldscherm dat ons van de feiten scheidt, trekt de aandacht niet op zichzelf. Wij worden in slaap gewiegd. Wij zijn er ons niet van bewust dat wij niet naar de wereld, maar naar beelden ervan aan het kijken zijn… 

Er is geen groter contrast denkbaar dan met de manier waarop kunstenaars ons hun beelden van de wereld aanbieden. Grote schilders als Francisco Goya, James Ensor, Pablo Picasso en – inderdaad – ook Gabriëlla Cleuren werken met beelden die de werkelijkheid transformeren – die ons leven vaak overhoop gooien – maar zijn doen dat door beelden te scheppen die niet, zoals journaalbeelden, heimelijk pretenderen om ‘het leven zoals het is’ te laten zien.

Voor Goya (in zijn ‘Desastres de la Guerra’) reeds, maar zeker ook voor Gabriëlla Cleurens sublieme schilderijen die u vandaag zult kunnen bewonderen, geldt dat ze zowel een kritische boodschap overbrengen als de aandacht op zichzelf trekken – zij transformeren de gruwelijke werkelijkheid tot beelden, niet louter om de werkelijkheid te tonen zoals ze is, maar om ons op zo’n manier met de gruwelen van de wereld te confronteren, dat we er niet aan bezwijken en we ermee kunnen leven!

Zo biedt Gabriëlla Cleuren een subtiele maar bijzonder radicale kritiek – niet alleen op vele wantoestanden in de wereld, maar bovenal op de kritiekloze manier waarop we meestal met beelden omgaan.

Wat de format van het TV-journaal (wegens tijdsgebrek, zoals dat heet) ons niet toelaat – namelijk grondige reflectie en diepe studie – dat eisen de werken van mevrouw Cleuren net wel.

Gariëlla Cleurens ontroerende schilderijen eisen tijd, beste mensen; maar wie ze die tijd gunt, zal steeds opnieuw beloond worden. Haar werken ontmantelen het heersende Hollywood-ideaal en de oppervlakkige fictie die ons in de maag worden gesplitst; ze roepen verontwaardiging en ontzetting op en raken ons in het diepste van ons zielevlees. Ze doen niet louter een beroep op een snelle morele reactie, zoals de argeloze televisiekijker die even pijnlijk het hoofd afwendt bij het zien van Tsjetsjeense oorlogsslachtoffers of Afrikaanse hongerlijders – ze wekken ook iets anders op: een vermogen dat heden ten dage nog weinig plaats en tijd krijgt toebedeeld, maar dat niettemin in ons allemaal sluimert.

Ons sluimerend vermogen, namelijk, om beroerd en ontroerd te worden door het heerlijke vormen- en kleurengeweld dat deze werken op ons afvuren, door beelden die niet alleen over oorlog en strijd, over onrecht en onmenselijk lijden vertellen; maar die ook, door de kracht van hun compositie, de intrigerende spanning tussen abstractie en figurativiteit, ons esthetische en morele bewustzijn prikkelen. Ze doen veel meer dan verhalen vertellen waarmee wij ons zouden moeten identificeren en die we zouden moeten opslaan in ons collectieve geheugen, waardoor wij allen uiteindelijk hetzelfde zouden denken. 

Het denken, de geest in zijn mannelijke drang tot beheersing, tot be-grijpen – de animus – wordt door Gabriëlla Cleurens werken even volledig buitenspel gezet. Wij zijn als verlamd, wij voelen ons onmachtig tegenover zoveel kleurengeweld en magistrale techniek. Wij worden – willens nillens – diep getroffen door de chromatische oorlogen die wij nooit helemaal kunnen vatten, laat staan begrijpen. ‘Animus’ wordt ontwapend… Een schilderij is immers geen feit, zeker geen nieuwsfeit, maar een gebeurtenis. Niet ons kenvermogen (dat in het verwerken van informatie zo cruciaal is), maar onze verbeelding wordt meer dan ooit aan het werk gezet. Meer zelfs, door de intense dynamiek die van de materie van deze kunstwerken uitgaat, raakt onze verbeelding ontregeld; zij wordt overmand door de gematerialiseerde agressie en de onverholen verontwaardiging die van de doeken afdruipt. Onze sluimerende esthetische ziel – onze anima, die in tegenstelling tot de ‘animus’ vrouwelijk is – ontwaakt. Heel even wordt ze uit haar sluimer gewekt, beroerd door de hevige esthetische gewaarwordingen die Cleurens schilderijen ins ons opwekken.    

Een groot kunstenaar, zoals Gabriëlla Cleuren, schept een wereld die minstens gedeeltelijk herkenbaar voor ons is. De fictieve wereld van het kunstwerk lijkt in allerlei opzichten op de zogenaamde ‘echte’ wereld daarbuiten. Cleuren houdt zich ver van zowel nietszeggende abstractie als tam neorealisme – en terecht, zou ik denken. We treden binnen in de merkwaardige, vaak mysterieuze wereld die het specifieke artistieke idioom, de unieke stijl van deze kunstenares oproept. Kunst is niet louter betekenis of inhoud, maar ook niet louter vorm. Beide zijn op onlosmakelijke wijze met elkaar verbonden.

Cleurens kunst is door en door reflectie: zij biedt, in en door haar subtiele schildertoets, een sublieme reflectie op de wereld. Bovendien huizen er talloze verwijzingen in naar andere kunstwerken uit de geschiedenis (van Goya, van Ensor, en vele anderen). Haar kunstwerken zijn geen eenvoudige representaties of verdubbelingen van de werkelijkheid, geen voorstellingen van wat we elders ook kunnen zien; nee, deze werken maken zichtbaar. Zoals Paul Klee al zei: een echt kunstenaar geeft niet weer wat al zichtbaar is, maar maakt zichtbaar.

Terwijl televisie en internet ons altijd maar willen doen kijken naar wat er in de wereld te zien is – of minstens de illusie wekken dat te doen – willen de schilderijen van Cleuren ons niet leren kijken, maar doen zien. Kijken dat kunnen we leren, zien niet. Makkelijk is het niet… Toch is het mogelijk, indien we bereid zijn om ons te laten raken door het werk en ons af te stemmen op de unieke, onovertroffen visie van de kunstenares. Alleen dan kan het kunstwerk een echte ‘gebeurtenis’ worden, die niet langer past in het ‘format’ van de hysterische ‘events’ waar de media ons mee bestoken en eigenlijk mee verdoven en verblinden. Een werkelijk artistieke gebeurtenis – en elk schilderij van Gabriëlla Cleuren is een gebeurtenis op zich – raakt ons immers in het diepst van ons gemoed…

Dames en heren, Cleurens magistrale werken vragen – geheel tegen onze tijdsgeest in – tijd, ja veel tijd. In een oogwenk worden we vaak esthetisch ontroerd, en zelfs vaak ontredderd, maar pas na herhaaldelijke studie van haar werk zult u het ware kritische potentieel in dit oeuvre zien, dat niet alleen in dialoog en in discussie treedt met het werk van Goya, Ensor en vele anderen, maar ook – soms hoopvol, meestal ontredderd – een eigenzinnige, kritische dimensie toevoegt aan onze hedendaagse kunst, die al te vaak de lelijkheid en banaliteit van de wereld gewoonweg herhaalt of overtreft in plaats van ze te transformeren tot iets van blijvende waarde.  

‘Oorlog is de vader van alles’, zei Herakleitos. Gabriëlla Cleurens werk laat zien dat zij als kunstenares eigenlijk de moeder is van die vader, die erin slaagt om met magistrale kleurtoetsen, schitterende composities en fascinerende nuances ons te laten verwijlen bij de onmenselijke dimensies van een ‘menselijke, al te menselijke’ wereld. Zoals u zult merken, biedt het bijzonder actuele oeuvre van Gabriëlla Cleuren op die manier een eiland van troost in een zee van ontreddering. 

Ik dank u van harte voor uw aandacht!

Back to Publications